استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه بین‌المللی علامه عسکری(ره): روش‌شناسی تطبیقی به تبیین دقیق‌تری نیاز دارد
- روابط عمومی و رسانه
- آخرین اخبار, مرکز پژوهش‌های بین الملل
به گزارش واحد روابط عمومی و رسانه مجتمع عالی آموزشی‌پژوهشی بین الملل حوزه‌های علمیه دکتر مهدی لطفی، استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه بین‌المللی علامه عسکری(ره)، در کرسی علمی-ترویجی که به همت مرکز پژوهش‌های بین‌الملل حوزه‌های علمیه و با همکاری دانشگاه بین‌المللی علامه عسکری(ره) در سالن جلسات این دانشگاه برگزار شد با ارزیابی مقاله «نقش انسان‌شناسی اسلامی در تحقق آزادی‌های مشروع» اظهار کرد: این مقاله از منظر فلسفه سیاسی، اندیشه سیاسی و حقوق عمومی، ظرفیت‌های قابل توجهی دارد. همچنین پرداختن به مبانی انسان‌شناختی، کرامت انسانی و عدالت اجتماعی در چارچوب مسائل اجتماعی، از جمله نقاط قوت این اثر به شمار می‌رود.
وی افزود: رویکرد تطبیقی به اندیشه‌های شهید حضرت آیت‌الله‌العظمی امام خامنه‌ای(ره) و مبانی سکولار نیز از جمله محورهایی است که می‌تواند به غنای علمی مقاله کمک کند؛ با این حال، تحقق این هدف مستلزم توجه بیشتر به چارچوب نظری، روش تحقیق و نحوه مقایسه دیدگاه‌هاست تا ابعاد مختلف اندیشه اسلامی و اندیشه انقلاب اسلامی در نسبت با مبانی سکولار، به‌صورت دقیق‌تر بررسی شود.
بازنگری در عنوان مقاله
لطفی با اشاره به عنوان مقاله بیان کرد: در عنوان این اثر، موضوع «تحقق آزادی‌های مشروع» مطرح شده است؛ اما این عنوان به‌تنهایی انتظار بررسی مبانی نظری را ایجاد نمی‌کند، بلکه بیشتر بر شناخت فرایندها و شرایط تحقق آزادی دلالت دارد. ازاین‌رو، لازم است میان عنوان مقاله، مباحث نظری مطرح‌شده و محتوای اصلی پژوهش تناسب بیشتری برقرار شود.
وی ادامه داد: اگر هدف اصلی پژوهش، بررسی مبانی انسان‌شناختی آزادی در اندیشه اسلامی و تحلیل دیدگاه‌های حضرت آیت‌الله‌العظمی امام خامنه‌ای(ره) باشد، باید این موضوع در عنوان مقاله نیز انعکاس پیدا کند. در مقابل، اگر هدف، بررسی چگونگی تحقق آزادی‌های مشروع است، لازم است شرایط، سازوکارها و معیارهای تحقق این آزادی‌ها به‌صورت روشن و مستدل مورد بررسی قرار گیرد.
استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه بین‌المللی علامه عسکری(ره) همچنین با اشاره به استفاده از مفهوم «نظام سکولار» در مقاله تصریح کرد: باید مشخص شود که منظور از نظام سکولار چیست و این مفهوم از چه منظری بررسی می‌شود؛ آیا بحث درباره مبانی فلسفی سکولاریسم است، یا نظریه‌های آزادی در اندیشه سکولار، یا عملکرد نظام‌های سیاسی سکولار؟
وی خاطرنشان کرد: این تمایز اهمیت دارد؛ زیرا سکولاریسم و لیبرالیسم مفاهیمی با تعاریف و مبانی متفاوت هستند و نمی‌توان بدون تعیین چارچوب مفهومی، همه دیدگاه‌ها و نظام‌های غربی را ذیل یک عنوان کلی قرار داد. بنابراین، لازم است موضوع مقایسه در عنوان و متن مقاله به‌روشنی مشخص شود.
مسئله پژوهش و اهداف مقاله روشن‌تر شود
لطفی با تأکید بر ضرورت تبیین دقیق مسئله پژوهش گفت: در چکیده مقاله، به انسان‌شناسی اسلامی به‌عنوان یکی از ارکان نظام فکری حضرت آیت‌الله‌العظمی امام خامنه‌ای(ره) اشاره شده و بر نقش آن در تبیین حقوق مردم و آزادی‌های مشروع تأکید شده است. این بخش از نظر معرفی موضوع مناسب است؛ اما پرسش اصلی این است که مقاله درصدد رفع کدام ابهام علمی است و چه مسئله حل‌نشده‌ای را دنبال می‌کند.
وی افزود: در یک پژوهش علمی، صرف معرفی موضوع و بیان اهمیت آن کافی نیست، بلکه باید مشخص شود که پژوهشگر دقیقاً به دنبال پاسخ‌گویی به چه پرسشی است و قرار است کدام خلأ علمی را برطرف کند. در این مقاله نیز لازم است مسئله اصلی، پرسش‌های فرعی و هدف نهایی پژوهش به‌صورت شفاف‌تر بیان شود.
این استاد دانشگاه ادامه داد: در چکیده، از رویکرد تطبیقی سخن گفته شده است؛ اما هدف پژوهش در بخش‌هایی به توصیف و تحلیل نزدیک می‌شود و در بخش‌های دیگر، مفاهیمی مانند یافتن و ارزیابی مطرح می‌شود. لازم است این اهداف از یکدیگر تفکیک شوند تا مشخص باشد که پژوهش صرفاً درصدد توصیف و تحلیل دیدگاه‌هاست یا قصد ارزیابی و استخراج معیارهای مشخصی برای آزادی‌های مشروع را نیز دارد.
وی خاطرنشان کرد: این ابهام در مقدمه و بیان مسئله نیز تا حدودی دیده می‌شود. در حالی که مقدمه باید زمینه ورود به موضوع را فراهم کند و بیان مسئله نیز به‌طور مشخص، مسئله محوری پژوهش را توضیح دهد، در این مقاله بیشتر به معرفی کلی آزادی و تفاوت دیدگاه‌های اسلامی و سکولار اشاره شده است. لازم است این بخش‌ها به‌گونه‌ای تنظیم شوند که پیوند میان موضوع، مسئله و اهداف پژوهش روشن باشد.
روش‌شناسی تطبیقی به تبیین دقیق‌تری نیاز دارد
لطفی با اشاره به روش تحقیق مقاله اظهار کرد: در بخش روش‌شناسی، از روش تحلیلی و تطبیقی نام برده شده است؛ اما صرف اشاره به این دو روش برای تبیین روش تحقیق کافی نیست. باید مشخص شود که دقیقاً چه دیدگاه‌ها و مبانی با یکدیگر مقایسه می‌شوند و معیار این مقایسه چیست.
وی افزود: آیا مقایسه بر اساس مبانی انسان‌شناختی صورت می‌گیرد، یا مبانی نظری آزادی، نسبت آزادی و مسئولیت، حدود آزادی فردی و اجتماعی و ارتباط آزادی با حقوق دیگران محور مقایسه است؟ این موارد باید به‌صورت دقیق مشخص شوند تا خواننده بتواند منطق حاکم بر مقایسه و نحوه دستیابی پژوهشگر به نتایج را دنبال کند.
استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه بین‌المللی علامه عسکری(ره) ادامه داد: همچنین لازم است منابع اصلی مورد استفاده برای تبیین دیدگاه‌های حضرت آیت‌الله‌العظمی امام خامنه‌ای(ره) مشخص شوند و در بخش مربوط به اندیشه‌های انسان‌شناختی مدرن و دیدگاه‌های سکولار نیز به منابع معتبر و مرتبط ارجاع داده شود.
وی تأکید کرد: در یک پژوهش تطبیقی، باید روشن باشد که داده‌ها و مبانی مورد مقایسه از چه منابعی استخراج شده‌اند، چه شاخص‌هایی برای مقایسه در نظر گرفته شده و پژوهشگر بر اساس چه منطقی به تحلیل و نتیجه‌گیری رسیده است.
ضرورت تقویت مبانی نظری و تعریف مفاهیم کلیدی
لطفی با اشاره به بخش مبانی نظری مقاله بیان کرد: در این بخش باید مفاهیم اصلی و چارچوب تحلیلی پژوهش به‌صورت دقیق تعریف شوند. مفاهیمی مانند انسان‌شناسی اسلامی، انسان‌شناسی مدرن، اومانیسم و سکولاریسم از جمله اصطلاحاتی هستند که ممکن است برداشت‌های متفاوتی از آنها وجود داشته باشد؛ بنابراین، لازم است تعریف مورد نظر نویسنده از هر یک از این مفاهیم مشخص شود.
وی ادامه داد: برای مثال، وقتی از انسان‌شناسی مدرن یا اومانیسم سخن گفته می‌شود، باید روشن باشد که کدام تعریف و کدام رویکرد نظری مدنظر است؛ زیرا در ادبیات علمی، برداشت‌های مختلفی از این مفاهیم وجود دارد و استفاده از آنها بدون تعیین چارچوب مفهومی می‌تواند موجب ابهام در تحلیل شود.
این استاد دانشگاه افزود: در بخش‌هایی از مقاله، به موضوعاتی مانند انسان‌محوری، خدامحوری و ادعای انحصاری بودن راه سعادت در برخی دیدگاه‌های مدرن اشاره شده است؛ اما در مواردی، ارجاع دقیق به منابع این ادعاها ارائه نشده است. در چنین شرایطی، مشخص نیست که این مطالب مستقیماً از آثار و دیدگاه‌های متفکران مورد اشاره استخراج شده یا حاصل تحلیل و برداشت نویسنده مقاله است.
وی تصریح کرد: لازم است برای چنین گزاره‌هایی، منبع دقیق و مستند ارائه شود تا خواننده بتواند اعتبار مطالب را ارزیابی کند. همچنین باید میان نقل دیدگاه دیگران، گزارش علمی از یک نظریه و تحلیل مستقل نویسنده تمایز روشنی وجود داشته باشد.
پیوند مبانی انسان‌شناختی با معیارهای آزادی‌های مشروع تبیین شود
لطفی با اشاره به بحث انسان‌شناسی اسلامی در مقاله اظهار کرد: در بخشی از اثر، به برخورداری انسان از روح الهی و شایستگی او برای خلافت الهی اشاره شده است. این مباحث می‌توانند مبانی مهمی برای تبیین جایگاه انسان در اندیشه اسلامی باشند؛ اما لازم است ارتباط آنها با مسئله اصلی پژوهش، یعنی آزادی‌های مشروع، به‌صورت استدلالی و روشن توضیح داده شود.
وی افزود: صرف توصیف جایگاه انسان در منظومه فکری اسلامی برای رسیدن به معیارهای حقوقی آزادی کافی نیست. باید مشخص شود که از این مبانی انسان‌شناختی چگونه می‌توان حدود آزادی را استنباط کرد و بر چه اساسی، آزادی مشروع از آزادی نامشروع متمایز می‌شود.
استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه بین‌المللی علامه عسکری(ره) ادامه داد: همچنین لازم است نسبت آزادی فردی با حقوق دیگران، مسئولیت‌های اجتماعی و سایر الزامات حقوقی و اخلاقی مشخص شود. به بیان دیگر، مقاله باید توضیح دهد که چگونه از مبانی نظری و انسان‌شناختی به معیارهای قابل استفاده برای تحلیل مسائل عینی و اجتماعی می‌رسد.
وی خاطرنشان کرد: در بخش مبانی انسان‌شناختی، مطالب متعددی مطرح شده است؛ اما انتظار می‌رود نویسنده نتیجه مشخصی را که از این مبانی برای تبیین آزادی‌های مشروع به دست می‌آورد، به‌روشنی بیان کند. باید مشخص شود که این بخش صرفاً به توصیف انسان در یک منظومه فکری می‌پردازد یا درصدد ارائه استدلالی برای استخراج معیارهای آزادی است.
تفکیک تعریف آزادی از شاخص‌ها و مصادیق آن
لطفی با تأکید بر ضرورت تبیین دقیق مفهوم آزادی‌های مشروع گفت: در متن مقاله، چند مؤلفه مهم درباره آزادی مطرح شده است؛ اما هنوز به‌روشنی مشخص نیست که این مؤلفه‌ها تا چه اندازه قابلیت استفاده به‌عنوان معیارهای تحلیلی برای بررسی مصادیق عینی آزادی را دارند.
وی افزود: در این زمینه، باید میان تعریف نظری آزادی، مفهوم آزادی‌های مشروع، شاخص‌های تشخیص مشروعیت آزادی و مصادیق عینی آن تفکیک قائل شد. تعریف کلی آزادی به‌تنهایی نمی‌تواند پاسخ‌گوی همه پرسش‌های مربوط به حدود و شرایط تحقق آن باشد.
این استاد دانشگاه تصریح کرد: اگر هدف مقاله، تبیین آزادی‌های مشروع بر اساس مبانی انسان‌شناختی اسلامی است، باید مشخص شود که این مبانی چه معیارهایی برای تشخیص آزادی مشروع ارائه می‌کنند و این معیارها چگونه می‌توانند در تحلیل موقعیت‌ها و مسائل اجتماعی به کار گرفته شوند.
وی ادامه داد: همچنین لازم است رابطه میان مبانی انسان‌شناختی، اصول نظری آزادی و نتایج حقوقی حاصل از آنها به‌صورت مرحله‌به‌مرحله توضیح داده شود تا استدلال مقاله از انسجام و پیوستگی بیشتری برخوردار باشد.
پیشینه پژوهش و ارجاعات علمی تکمیل شود
لطفی در بخش دیگری از ارزیابی خود، به ضرورت تقویت پیشینه پژوهش اشاره کرد و گفت: در مقاله به تعدادی از آثار پیشین اشاره شده است؛ اما این بخش باید به‌صورت دقیق‌تر و هدفمندتر تنظیم شود. نویسنده لازم است مشخص کند که هر یک از پژوهش‌های پیشین چه موضوعی را بررسی کرده‌اند، به چه نتایجی رسیده‌اند و تحقیق حاضر از چه جهت با آنها تفاوت دارد.
وی افزود: برای نمونه، اگر به آثار شهید مطهری یا دیگر متفکران در زمینه آزادی و انسان‌شناسی استناد می‌شود، باید روشن شود که این آثار چه ابعادی از مسئله را بررسی کرده‌اند و پژوهش حاضر قرار است کدام جنبه مغفول یا متفاوت را دنبال کند.
استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه بین‌المللی علامه عسکری(ره) خاطرنشان کرد: اشاره کلی به چند کتاب یا اثر علمی، به‌تنهایی برای تبیین پیشینه پژوهش کافی نیست. لازم است نسبت میان پژوهش حاضر و مطالعات پیشین به‌صورت روشن مشخص شود تا سهم علمی و وجه تمایز مقاله آشکار شود.
وی همچنین بر ضرورت دقت در ارجاع‌دهی تأکید کرد و گفت: در بخش‌هایی از مقاله، به دیدگاه‌های علامه طباطبایی، آیت‌الله جوادی آملی و حضرت آیت‌الله‌العظمی امام خامنه‌ای(ره) استناد شده است؛ اما در برخی موارد لازم است مشخص شود که عبارت یا دیدگاه مطرح‌شده، نقل مستقیم از صاحب‌نظر مورد اشاره است یا تحلیل و برداشت نویسنده.
لطفی افزود: ارائه نشانی دقیق منابع و مشخص کردن مأخذ مطالب، به افزایش اعتبار علمی پژوهش کمک می‌کند. به‌ویژه در موضوعات نظری و فلسفی، خواننده باید بتواند منشأ ادعاها و مبانی استدلال را بررسی و ارزیابی کند.
استفاده از پژوهش‌های جدید و تقویت مقایسه تطبیقی
وی با اشاره به ضرورت به‌روزرسانی منابع مقاله اظهار کرد: استفاده از منابع جدیدتر و توجه به پژوهش‌هایی که در سال‌های اخیر درباره آزادی، انسان‌شناسی اسلامی، اندیشه سیاسی و نظام‌های سکولار انجام شده‌اند، می‌تواند به تقویت پشتوانه علمی مقاله کمک کند.
لطفی ادامه داد: همچنین لازم است مقایسه میان مبانی انسان‌شناختی اسلامی و دیدگاه‌های سکولار از سطح معرفی و توصیف فراتر برود و با تعیین شاخص‌های روشن، به یک مقایسه علمی و روشمند تبدیل شود.
وی خاطرنشان کرد: در وضعیت فعلی، مقاله به مبانی انسان‌شناسی اسلامی توجه کرده است؛ اما برای تحقق یک پژوهش تطبیقی منسجم، لازم است طرفین مقایسه، مبانی نظری، شاخص‌های ارزیابی و نتایج حاصل از این مقایسه با دقت بیشتری تبیین شوند.
ضرورت بازنگری علمی برای افزایش انسجام مقاله
استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه بین‌المللی علامه عسکری(ره) در جمع‌بندی ارزیابی خود گفت: موضوع انتخاب‌شده برای این مقاله، از ظرفیت علمی و پژوهشی مناسبی برخوردار است و پرداختن به نسبت میان انسان‌شناسی اسلامی، کرامت انسانی، عدالت اجتماعی و آزادی‌های مشروع می‌تواند به توسعه مباحث فلسفه سیاسی و حقوق عمومی کمک کند.
وی افزود: با این حال، برای دستیابی به نتیجه‌ای منسجم و قابل دفاع، لازم است عنوان مقاله با محتوای آن تناسب بیشتری پیدا کند، مسئله و اهداف پژوهش به‌صورت دقیق تعریف شوند، چارچوب مفهومی و مبانی نظری تقویت شود و روش‌شناسی تطبیقی نیز با تعیین منابع و شاخص‌های مقایسه، شفافیت بیشتری پیدا کند.
لطفی تأکید کرد: همچنین لازم است ارتباط میان مبانی انسان‌شناختی و معیارهای حقوقی آزادی‌های مشروع به‌صورت مستدل تبیین شود و پیشینه پژوهش، ارجاعات علمی و منابع مورد استفاده نیز مورد بازنگری قرار گیرند.
وی در پایان خاطرنشان کرد: توجه به این نکات می‌تواند به ارتقای انسجام نظری و روش‌شناختی مقاله کمک کند و زمینه را برای ارائه تحلیلی دقیق‌تر از نسبت میان انسان‌شناسی اسلامی و تحقق آزادی‌های مشروع فراهم آورد.
